Τρεις και πλέον δεκαετίες μετά την πρώτη μας συνάντηση στη Θεόπετρα -εγώ τότε νεαρή δημοσιογράφος, εκείνη υπεύθυνη μιας ανασκαφής που μόλις άρχιζε να αποκαλύπτει τα μυστικά της- τα δεδομένα έχουν αλλάξει ριζικά. Το Σπήλαιο της Θεόπετρας έχει πλέον εδραιώσει τη θέση του ως ένας από τους σημαντικότερους χώρους της ευρωπαϊκής προϊστορίας, φωτίζοντας τον τρόπο ζωής, τις μετακινήσεις και την τεχνολογία των πρώιμων πληθυσμών της Θεσσαλίας.
Η Νίνα Κυπαρίσση Αποστολίκα αναγνωρίζει σήμερα πως η ανασκαφή αυτή καθόρισε τη ζωή και την επιστημονική της πορεία. Χαρακτηρίζει την παλαιοανθρωπολογία «μοντέρνα επιστήμη», αφού τα ευρήματα λειτουργούν σαν «σύγχρονες ιατρικές εξετάσεις» που αποκαλύπτουν διατροφικές συνήθειες, ασθένειες και τις επιπτώσεις τους στους ανθρώπους του παρελθόντος.
Μοιράζεται μαζί μας μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία που έχει φτιάξει στο μυαλό της για το πως πρωτομπήκαν άνθρωποι στο σπήλαιο της Θεόπετρας, ενώ αποτιμώντας τα χρόνια που η ίδια πέρασε μέσα στο σπήλαιο, μιλά για μια εμπειρία που αλλάζει τον τρόπο που βλέπεις τον χρόνο: «Όποιος ζει και δουλεύει σε μια σπηλιά δεν βγαίνει ίδιος. Συμφιλιώνεσαι με την ιδέα ότι είσαι ένας ακόμα κρίκος στην ίδια αλυσίδα των γενεών».
Από τα ευρήματα, τα σκελετικά κατάλοιπα παραμένουν εκείνα που άφησαν το ισχυρότερο αποτύπωμα. «Όταν αποκάλυπτα ταφές χιλιάδων ετών, ακριβώς στη θέση που είχαν τοποθετηθεί, ένιωθα την ανάγκη να τους προσεγγίσω με σεβασμό και με τιμές που αρμόζει και στους δικούς μας νεκρούς».
Επισημαίνει ότι στην Ελλάδα η προϊστορία παραμένει υποτιμημένη, κυρίως λόγω της λάμψης των κλασικών αρχαιοτήτων. Παρ’ όλα αυτά, βλέπει πως τα παιδιά συχνά συνδέονται πιο άμεσα με τα προϊστορικά ευρήματα, που τους φαίνονται πιο οικεία από τα «απαστράπτοντα» εκθέματα των μουσείων.
Κοιτάζοντας μπροστά, οραματίζεται τη δημιουργία ενός προϊστορικού πάρκου στη Θεόπετρα, με αναπαραστάσεις ζώων και κατοικιών, ως φυσική συνέχεια της ανασκαφικής δουλειάς. Κοιτάζοντας πίσω, δηλώνει βέβαιη ότι θα ξεκινούσε την ίδια προσπάθεια από την αρχή γιατί, όπως λέει, η Θεόπετρα «την περίμενε». Για εκείνη, το σπήλαιο δεν είναι απλώς ένας αρχαιολογικός χώρος, αλλά ένα κομμάτι της ζωής της που συνεχίζει να τη συγκινεί και να την καθορίζει.
-Σήμερα, ειδικά οι νεότερες γενιές, φαίνεται να έχουν στραμμένο το βλέμμα κυρίως στο μέλλον. Μιλάμε για τεχνητή νοημοσύνη, για τεχνολογίες που αλλάζουν τη ζωή μας, και συχνά το παρελθόν —πόσο μάλλον το πολύ μακρινό— μοιάζει σαν κάτι που δεν μας αφορά. Κι όμως, στο Σπήλαιο Θεόπετρας συνάντησα μικρά παιδιά (μαθητές και μαθήτριες Δημοτικών Σχολείων) κυριολεκτικά να λάμπουν από ενθουσιασμό μπροστά στα αποτυπώματα και στους σκελετούς των προϊστορικών ανθρώπων. “Αυτό που με εντυπωσίασε είναι οι πατημασιές ενός αληθινού παιδιού- όπως εγώ- που έζησε πριν από τόσα πολλά χρόνια” μου είπε μια μικρή μαθήτρια. Τι είναι αυτό που συγκινεί τόσο βαθιά ένα παιδί όταν έρχεται σε επαφή με το απώτατο παρελθόν;
Νομίζω ότι τα σημερινά παιδιά και οι έφηβοι συμπαρασύρονται, καθώς εντυπωσιάζονται, όπως είναι φυσικό, από τα τεράστια άλματα της σύγχρονης τεχνολογίας. Όταν όμως βρεθούν στο φυσικό περιβάλλον όπου πραγματικά έζησαν τόσο πρώιμοι άνθρωποι, εκεί συνδέονται άμεσα και πολλές φορές σχεδόν ταυτίζονται με το απώτερο αλλά απτό παρελθόν μας. Η προϊστορία άλλωστε, σε αντίθεση με τα εντυπωσιακά ευρήματα της κλασικής περιόδου, προσλαμβάνεται πιο εύκολα και πιο άμεσα, ιδιαίτερα μάλιστα από τα παιδιά, είναι πιο εύληπτη, είναι πιο κοντά στα δικά τους δημιουργήματα, όπως δεν είναι τα κλασικά αριστουργήματα.
-Ποια θα λέγατε ότι είναι η σχέση της Επιστήμης της Παλαιοανθρωπολογίας με το σήμερα; Γιατί μας αφορά η συγκεκριμένη επιστήμη;
Η επιστήμη της Παλαιοανθρωπολογίας είναι σχετικά καινούργια, αλλά μπορεί να δώσει τόσες πληροφορίες για τους απώτερους προγόνους μας (διατροφικές συνήθειες που είχαν επίπτωση στις ζωές των ανθρώπων, ασθένειες που μπορεί να οφείλονταν σε ελλιπή διατροφή, ασθένειες που άφησαν τα κατάλοιπά τους στο σκελετικό υλικό που βρίσκουμε σήμερα ή και που οδήγησαν στον θάνατο των ατόμων). Τα σκελετικά κατάλοιπα από τη Θεόπετρα, ιδιαίτερα των μεσολιθικών και νεολιθικών ατόμων, δείχνουν έναν πληθυσμό αρκετά υγιή για την εποχή, που δεν φαίνεται να πέθαναν από κάποια σοβαρή πάθηση. Από μια άποψη η Παλαιοανθρωπολογία είναι μια μοντέρνα επιστήμη, είναι σα να παίρνεις αποτελέσματα από ιατρικές εξετάσεις σήμερα. Και αν αναλογιστεί κανείς πόσες χιλιάδες χρόνια πριν έγιναν αυτά τα «σημάδια» που αναγνωρίζει σήμερα η επιστήμη, είναι πολύ φυσικό να εντυπωσιάζει. Επίσης, το να βλέπουμε την εξέλιξη στην ίδια τη μορφή και την κίνηση των ανθρώπων, που πάλι οφείλεται σε εξέλιξη στο ίδιο το περιβάλλον και στις εναλλαγές του κλίματος μέσα σε πολλές χιλιάδες χρόνια, δεν μπορεί να μας αφήνει αδιάφορους. Γιατί αντιλαμβανόμαστε ότι αυτοί είναι πραγματικοί, έστω απώτατοι, πρόγονοί μας και όχι δημιουργήματα της φαντασίας των σύγχρονων σχεδιαστών κινούμενων cartoons, που συχνά μάλιστα είναι άσχημα και χωρίς πραγματικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά.
-Πως σας αντιμετώπισαν οι κάτοικοι της Θεόπετρας όταν εμφανιστήκατε με τους φοιτητές σας στην περιοχή, δεδομένου ότι ήταν μια πρωτόγνωρη εμπειρία η διεξαγωγή ανασκαφών, πόσο μάλλον σε σπήλαιο της περιοχής τους;
Στην αρχή ήταν όλοι πολύ επιφυλακτικοί και προβληματισμένοι, δεν υπήρχε καν από την κοινότητα η διάθεση να διανοιχτεί ένας στοιχειώδης δρόμος για να ανεβαίνουμε, οπότε κουβαλούσαμε με τα χέρια εργαλεία, γεννήτριες κλπ, καθώς και τα βαριά ευρήματα της κεραμικής και των χωμάτων που επρόκειτο να κοσκινιστούν με νερό για να τα φτάσουμε στην αυλή της κοινότητας, που ευτυχώς μας είχε παραχωρηθεί. Οι περισσότεροι πίστευαν πως βρίσκουμε τα κατάλοιπα κάποιων βοσκών που σταύλιζαν παλιά τα ζώα τους μέσα στο σπήλαιο. Με τον καιρό όμως, και ύστερα από μια ενημερωτική ομιλία, πιστεύω πως άρχισαν να συμμερίζονται την προσπάθειά μας και να μας βοηθούν. Άνοιξε και δρόμος και φθάναμε σχεδόν ως επάνω, ώστε διευκολύνθηκε το έργο μας, και άρχισαν οι ντόπιοι να αντιλαμβάνονται ότι κάτι σοβαρό βρισκόταν στο χωριό τους.
-Αν έπρεπε να τοποθετήσετε τη Θεόπετρα σε έναν ευρύτερο χάρτη της ευρωπαϊκής προϊστορίας, ποια θα λέγατε ότι είναι η σημασία της;
Η σημασία του σπηλαίου Θεόπετρας για την Ευρώπη έχει αναγνωριστεί και φαίνεται στην εικόνα από παλαιότερη δημοσίευση συναδέλφου από τη Σλοβενία (Budja). Λόγω της θέσης της Ελλάδας μεταξύ Ανατολής και Δύσης, μέσω των ευρημάτων της Θεόπετρας φαίνεται πως πέρασαν και στην Ευρώπη γνώσεις που είχαν προηγηθεί ανατολικότερα, αλλά η γεωργία και η κατάκτηση της τεχνολογίας του πηλού φαίνεται πως αναπτύχθηκαν και γηγενώς στη θεσσαλική γη και καθιερώθηκαν κατά τη νεολιθική εποχή. Όμως η προεργασία και για τα δύο, όπως προκύπτει από τα ευρήματα της Θεόπετρας, κράτησε κάποιες χιλιάδες χρόνια μέσα από τις προσπάθειες των ενοίκων αυτού του σπηλαίου. Επιπλέον, κατά τη Νεότερη κυρίως Νεολιθική, στο σπήλαιο έφτασαν μικρά αντικείμενα κύρους που είναι γνωστά μόνο από τα Βαλκάνια και όχι από άλλες νεολιθικές θέσεις της Θεσσαλίας και νοτιότερα, όπως ακόμη και ένα χρυσό σχηματοποιημένο ανθρωπόμορφο κόσμημα, από τα ελάχιστα που έχουν βρεθεί στον ελλαδικό χώρο και εκτίθεται στο ομώνυμο μουσείο. Και αυτά όλα δείχνουν ανταλλαγές όχι μόνο υλικών αντικειμένων αλλά και ιδεών και κοσμοθεωρίας ίσως.
“Ίσως έτσι ή κάπως έτσι να πρωτομπήκαν άνθρωποι στο σπήλαιο της Θεόπετρας”
-Αν μπορούσατε να συνοψίσετε σε μια μικρή «ιστορία» τι μας λέει το σπήλαιο για τον άνθρωπο, ποια θα ήταν αυτή;
Εδώ και πολλά χρόνια έχω κάνει στο μυαλό μου μια σκηνή όπου παιδιά που ξεφεύγουν από τους γονείς τους που βρίσκονται δίπλα στο ποτάμι Ληθαίος, στη βάση του λόφου της Θεόπετρας ή και στον Πηνειό λίγο πιο πέρα, καθώς έχουν φτάσει εκεί περπατώντας και ακολουθώντας ίσως τον ρου του Πηνειού, ξεφεύγουν λοιπόν και ανεβαίνουν περίεργα προς τον πετρώδη λόφο. Ώσπου ξαφνικά και απρόσμενα βρίσκονται μπροστά στο μεγάλο άνοιγμα της εισόδου της. Μπαίνουν μέσα όπου ίσως συναντούν μόνο νυχτερίδες, και τότε ενθουσιασμένα με την ανακάλυψή τους τρέχουν πίσω στους μεγάλους και εξιστορούν το εύρημά τους, που έμελλε να τους στεγάσει και να στεγάσει και πάρα πολλές γενιές ανθρώπων. Αυτό θα έγινε σε περίοδο βελτιωμένου κλίματος, στην αρχή φαίνεται πως έζησαν εκεί χωρίς την ανάγκη να ανάβουν φωτιά, κάτι που έγινε αργότερα παρατηρώντας τους κεραυνούς που άναβαν τυχαίες φωτιές και κρατώντας αυτή την εμπειρία κατάφεραν να παράξουν κάποτε οι ίδιοι φωτιά. Άρχισαν να πελεκούν εργαλεία από τον πυριτόλιθο και τον χαλαζία που βρίσκονταν στο υπόβαθρο του σπηλαίου, για να επεκταθούν αργότερα, όταν απαιτούνταν μεγαλύτερη παραγωγή εργαλείων για το κυνήγι των θηραμάτων, σε εξερεύνηση των γύρω τοπίων, αλλά και πολύ μακρύτερα στις βουνοκορφές της Πίνδου. Με τη φωτιά άρχισαν πλέον να ψήνουν και να μαγειρεύουν και συγχρόνως να ζεσταίνονται γιατί το κλίμα είχε αρχίσει να κρυώνει έως και να παγώνει σε κάποιες περιόδους. Πολλοί δεν άντεξαν και πέθαναν, ίσως κάποιοι έφυγαν στην προσπάθειά τους να βρουν ζεστότερο καταφύγιο, όμως πάντα έρχονταν και άλλοι. Γιατί το σπήλαιο σταδιακά έγινε γνωστό ως τόπος κατοικίας ανθρώπων και γιατί ο φυσικός βραχώδης ασβεστόλιθος είχε γίνει ένα τοπόσημο που οδηγούσε τους ανθρώπους εκεί.
Γενεές επί γενεών πέρασαν ώσπου το κλίμα βελτιώθηκε, όπως είναι και σήμερα, κάποια ζώα άρχισαν να ζουν μαζί με τους ανθρώπους μέσα στο σπήλαιο και να τους δίνουν τα προϊόντα τους, μαλλί και γάλα, για τις ανάγκες τους, τα άγρια φυτά με τις ιδιότητές τους έδωσαν την εμπειρία να τα καλλιεργούν πια μόνοι τους οι άνθρωποι και να προγραμματίζουν την παραγωγή τους, και η ζωή πλέον έφτασε σε πολύ ικανοποιητικό επίπεδο, αφού οι μεσολιθικοί σκελετοί που βρήκαμε, όπως και σκόρπια νεολιθικά οστά, δείχνουν άτομα που δεν έπασχαν από σοβαρές ασθένειες. Τότε όμως δεν χωρούσαν πια όλοι μέσα στο σπήλαιο, ήδη κάποιες άλλες ομάδες έξω είχαν αρχίσει να κτίζουν σπίτια με λάσπη και κλαδιά, ίσως παρατηρώντας το χτίσιμο των φωλιών από τα πουλιά. Οι άνθρωποι σταδιακά ξανοίχτηκαν σε αναζητήσεις και σε επαφές με άλλες ομάδες όλο και πιο μακριά, αντάλλασσαν προϊόντα και αντικείμενα, ώσπου η Θεόπετρα στο τέλος έγινε, μεταξύ εκείνων των προϊστορικών κοινωνιών, ένας συμβολικός προορισμός, όπου οι άνθρωποι έφταναν από μακριά εδώ, ήταν το διαφορετικό, το λίγο σκοτεινό περιβάλλον, που κουβαλούσε τις μνήμες χιλιάδων προηγούμενων γενεών. Κατάλοιπα αυτών των επισκέψεων έχουν βρεθεί μέσα στο σπήλαιο και μας οδήγησαν στη σύνθεση μιας τέτοιας άποψης. Ίσως έτσι ή κάπως έτσι να πρωτομπήκαν άνθρωποι στο σπήλαιο της Θεόπετρας, και η φανταστική αυτή ιστορία μάλλον κλείνει με τη δική μας παρουσία ως «ενοίκων»!
–Θυμάστε τη στιγμή που συνειδητοποιήσατε ότι το Σπήλαιο της Θεόπετρας «έκρυβε» κάτι μοναδικό; Τι αισθανθήκατε εκείνη τη μέρα;
Στο σπήλαιο αυτό ξεκίνησα ανασκαφές περισσότερο λόγω εντοπιότητας και σαν μια νέα ανασκαφική εμπειρία σε σπήλαιο, αλλά σε καμία περίπτωση δεν ήλπιζα τότε ότι θα αποκαλυφθεί εδώ μια ιστορία 130.000 χρόνων ανθρώπινης παρουσίας. Όταν όμως σε ένα από τα πρώτα σκάμματα συνειδητοποίησα ότι είχαμε ξεπεράσει τη νεολιθική επίχωση, όπου το χαρακτηριστικό της είναι η κεραμική, και πλέον βρισκόμαστε σε παλαιότερα στρώματα, εκεί άρχισα να πιστεύω ότι δεν θα είναι μια συνηθισμένη νεολιθική ανασκαφή. Επίσης, όταν, για επιστημονικούς λόγους το λέω αυτό, αντιλήφθηκα ότι έχουμε εντοπίσει τη Μεσολιθική περίοδο, μεταξύ Παλαιολιθικής και Νεολιθικής, για πρώτη φορά στη Θεσσαλία, άνοιγε ένα νέο πεδίο στην προϊστορική έρευνα. Όταν δε βρήκαμε ανθρώπινες ταφές στη θέση εναπόθεσής τους, τρεις της Μεσολιθικής περιόδου μεταξύ 7.000 και 7.500 π.Χ. και δύο της Ανώτερης Παλαιολιθικής, περίπου 14.500 π.Χ., εκεί ήταν σα να μου μιλούσαν αυτοί οι θαμμένοι άνθρωποι… Όλες αυτές ήταν στιγμές πολύ συγκινητικές και που συνειδητοποιούσα τη σοβαρότητα και τη μοναδικότητα των ευρημάτων.
-Ποιο ήταν το πιο δύσκολο ή συγκινητικό περιστατικό κατά τη διάρκεια των ανασκαφών;
Χωρίς δισταγμό θα σας πω ότι το πιο δύσκολο και συγκινητικό ήταν όταν συνειδητοποίησα ότι είχαμε βρει αποτυπώματα ανθρώπινων πελμάτων. Εκεί πραγματικά δεν έλεγχα την ταχύτητα των χτύπων της καρδιάς μου…. Βρέθηκαν σε λασπωμένο στρώμα που μετά κάηκε και έτσι στερεοποιήθηκαν και διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα. Ήταν σα να έβλεπα μπροστά μου ανθρώπους ή παιδιά να παίζουν πατώντας τη λάσπη (κάτι που και σήμερα γίνεται με τη λάσπη- αν την βρουν πια τα παιδιά- καθώς και με το φρέσκο τσιμέντο όπου βλέπουμε τυχαία στερεοποιημένα αποτυπώματα ποδιών). Ήξερα ότι τέτοια αποτυπώματα ήταν ελάχιστα σε παγκόσμια κλίμακα και τότε πραγματικά συνειδητοποίησα την τεράστια σημασία του ευρήματος. Ως τώρα δε είναι τα μοναδικά που βρέθηκαν σε σπήλαιο.
-Πώς είναι για μια επιστήμονα να “ζει” για τόσα χρόνια και για μεγάλα χρονικά διαστήματα ανάμεσα σε χιλιάδες χρόνια ανθρώπινης παρουσίας; Υπήρχαν στιγμές που νιώσατε σχεδόν να “ακούτε” τους ανθρώπους που πέρασαν από εκεί;
Η ανασκαφή αυτή κουβαλούσε πράγματι μια αύρα παλαιότερων ανθρώπων που έζησαν μέσα στη σπηλιά. Ιδιαίτερα όταν βρισκόμουνα στα βαθύτερα σκάμματα, σχεδόν 15 μέτρα κάτω από την οροφή του σπηλαίου, ένιωθα πως ζω εκεί κι εγώ, βρισκόμουνα σε καμένα δάπεδα που και εκείνοι πατούσαν κάποτε, πολλές χιλιάδες χρόνια πριν… Ή όταν έξω έβρεχε ή χιόνιζε (γιατί βρεθήκαμε εκεί με όλες τις καιρικές συνθήκες) αντιλαμβανόμασταν πολύ καλά γιατί οι σπηλιές επιλέχθηκαν και χρησίμευσαν ως πρώτη κατοικία των ανθρώπων. Οι άνθρωποι που βιώνουν την εμπειρία να «ζουν» μέσα σε μια σπηλιά, δεν είναι ίδιοι πια με πριν! Δουλεύοντας και ζώντας εκεί μέσα συμφιλιώνεσαι με την ιδέα ότι ζεις εκεί και προσπαθείς να επιβιώσεις…, και ότι είσαι ένας κρίκος στην ίδια αλυσίδα των γενεών!
-Υπήρξαν στιγμές που ένα εύρημα σας συγκίνησε όχι μόνο ως επιστήμονα αλλά και ως άνθρωπο; Για παράδειγμα, μπροστά σε έναν παιδικό σκελετό ή μια πατημασιά, τι συναισθήματα σας κατέκλυσαν;
Η εύρεση σκελετικών καταλοίπων με ακολουθούσε από την αρχή της ανασκαφικής μου δραστηριότητας και όχι σε ανασκαφές νεκροταφείων. Αυτό με ευαισθητοποίησε από την αρχή. Βρίσκοντας μέσα στο σπήλαιο ανθρώπινες ταφές που μετρούσαν χιλιάδες χρόνια πριν, στην ίδια θέση εναπόθεσής τους, αισθανόμουνα ότι πρέπει να τους αποκαλύψω με σεβασμό και με τιμές που αρμόζουν και στους δικούς μας νεκρούς…! Οι τρεις ταφές της Μεσολιθικής περιόδου, όλες κοντά στην είσοδο του σπηλαίου, είναι βέβαιο ότι είχαν γίνει αντιληπτές από τους νεολιθικούς ενοίκους που ακολούθησαν, αλλά δεν τις πείραξαν καθόλου, σεβόμενοι τους μακρινούς προγόνους… Πως εμείς σήμερα να μη νιώθουμε τον ίδιο σεβασμό;
“Συνυπάρχοντας με την προϊστορία όλα αλλάζουν μέσα σου, ξαναγινόμαστε πιο ανθρώπινοι….”
-Η επιστήμη που υπηρετείτε, δεδομένου ότι αφορά σε ένα αδιανόητα βαθύ παρελθόν, έχει αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβάνεστε τον χρόνο στην καθημερινή σας ζωή; Μικραίνουν ή μεγαλώνουν τα σημερινά προβλήματα όταν τα βλέπετε πίσω από αυτό το “παράθυρο” της προϊστορίας;
Ασφαλώς ο χρόνος μέσω της απώτερης προϊστορίας έχει επηρεάσει το πώς βλέπω τον κόσμο μου σήμερα. Πρώτα πρώτα αποδέχεσαι ευκολότερα τη φθαρτότητα της ζωής, σκέφτομαι πως οι νεκροί που βρίσκουμε ήταν κάποτε νέοι και κινούνταν στον ίδιο χώρο με μας σήμερα, ο χώρος παραμένει σχεδόν ίδιος, οι άνθρωποι έχουν φύγει προ πολλού, αλλά ακολούθησαν πολλές γενιές επί γενεών μετά. Πιάνοντας στα χέρια μου τους πρώτους πήλινους άψητους σχηματισμούς που κατέληξαν μετά από κάποιες γενιές στην κεραμική τεχνολογία, αντιλαμβάνομαι ότι εκείνες οι προσπάθειες και οι πειραματισμοί κατέληξαν σήμερα στην πορσελάνη, αφού και η πυροτεχνολογία ήταν γνωστή ήδη από τη νεολιθική για το ψήσιμο της κεραμικής, και μερικές κατηγορίες νεολιθικής κεραμικής είναι τόσο λεπτές που μοιάζουν με πορσελάνη. Όλος εκείνος ο πειραματισμός διατηρείται ως σήμερα και αποτελεί εξέλιξη, και μόνο το πλαστικό θα μπορούσε να πει κανείς ότι αποτελεί νέο υλικό ως πρώτη ύλη. Και πάλι όμως ο σχεδιασμός π.χ. των σκευών παραμένει από τότε ο ίδιος γιατί βασιζόταν στη λειτουργικότητα των σκευών που δεν έχει αλλάξει. Τέλος, έχοντας «μπει στο ρόλο» των προϊστορικών ενοίκων του σπηλαίου, οι σημερινές δυσκολίες και πολλές φορές οι κακίες για το τίποτα, με ξεπερνούν, δεν με αγγίζουν τόσο. Στη διάρκεια της επιδημίας του κορωνοϊού ξέροντας πόσες φορές η ανθρωπότητα πλήγηκε από ιούς και εξολοθρεύτηκαν χιλιάδες και εκατομμύρια άνθρωποι τότε, αντιλαμβανόμουνα ότι «κε αυτό θα περάσει» όπως το έγραφε ο Μποστ, ούτε οι πρώτοι είμαστε ούτε οι τελευταίοι! Συνυπάρχοντας με την προϊστορία όλα αλλάζουν μέσα σου, ξαναγινόμαστε πιο ανθρώπινοι….
-Στην Ελλάδα μιλάμε συχνότερα για την κλασική αρχαιότητα. Πιστεύετε ότι η προϊστορία είναι υποτιμημένη; Και αν ναι, τι μπορεί να κάνει ένας αρχαιολογικός χώρος όπως η Θεόπετρα για να ανατρέψει αυτή την εικόνα;
Η Προϊστορία στην Ελλάδα είναι ευλόγως υποτιμημένη λόγω της πληθώρας των εντυπωσιακών κλασικών αρχαιοτήτων. Βλέπετε όμως ότι ο κόσμος, και ιδιαίτερα τα παιδιά, πόσο εντυπωσιάζονται επισκεπτόμενα σπήλαια όπως η Θεόπετρα. Νομίζω ταυτίζονται περισσότερο με τα προϊστορικά ευρήματα, τους είναι πιο οικεία, και όχι τόσο με τα απαστράπτοντα πολλές φορές κλασικά των βιτρινών των μουσείων. Φυσικά, τα κλασικά μνημεία της αρχιτεκτονικής ή της γλυπτικής αγγίζουν την τελειότητα, γι αυτό ίσως τα πιο απλά προϊστορικά τα βρίσκουν πιο κοντινά τους. Στην Ευρώπη, που δεν διαθέτει κλασικές αρχαιότητες, η επισκεψιμότητα σε σπήλαια είναι τεράστια σε αριθμούς. Επομένως θα πρέπει και εδώ να αναδειχτούν και να προβληθούν περισσότερα προϊστορικά μνημεία. Νομίζω ότι και το Υπουργείο Πολιτισμού προς αυτή την κατεύθυνση κινείται.
-Αν μπορούσατε να ονειρευτείτε το μέλλον της Θεόπετρας, ποιο θα ήταν το επόμενο σημαντικό βήμα για να αναδειχθεί ακόμη περισσότερο η μοναδικότητά της; Τι θα θέλατε να δείτε να συμβαίνει τα επόμενα χρόνια;
Η Θεόπετρα με το φυσικό περιβάλλον που διαθέτει εναρμονίζεται απολύτως με το προϊστορικό τοπίο. Θα μπορούσαν οι τοπικές αρχές να μετατρέψουν το πάρκο του ομώνυμου χωριού σε προϊστορικό πάρκο. Το είδα στη Γαλλία, πάλι κοντά σε ένα επισκέψιμο σπήλαιο, και μου άρεσε πολύ η ιδέα γιατί θα εναρμονιζόταν πολύ καλά με το υπάρχον τοπίο και το σπήλαιο εδώ. Θα μπορούσαν να υπάρχουν εκεί αντίγραφα των ζώων που έχουν βρεθεί στις ανασκαφές της Θεόπετρας και έχουν ταυτιστεί τα είδη τους, θα μπορούσαν να στηθούν καλύβες με τρόπο που αυτό γινόταν στην προϊστορία, και είμαι βέβαιη ότι θα προσείλκυε πολύ κόσμο, σχολεία, παιδιά κλπ. Αυτό το έχω πει ως πρόταση και στον δήμαρχο της Καλαμπάκας και θα το έβλεπα ως συμπλήρωση και ολοκλήρωση του αρχαιολογικού έργου της Θεόπετρας.
– Αν ξεκινούσατε τις ανασκαφές στη Θεόπετρα σήμερα, με τα σύγχρονα μέσα (γενετική ανάλυση, 3D χαρτογράφηση, AI) και απεριόριστους πόρους, ποια ερωτήματα πιστεύετε ότι θα απαντούσατε διαφορετικά και τι θα θέλατε να εξερευνήσετε ξανά;
Εδώ θα πρέπει να σας πω ότι στη Θεόπετρα από την αρχή και όλα τα χρόνια γίνονται εξειδικευμένες μελέτες για DNA, για παλαιοπαθολογία, αναλύσεις με σταθερά ισότοπα για να διαπιστωθεί η διατροφή των προϊστορικών ενοίκων, πέρα βέβαια από την ταύτιση αρχαιοβοτανικών καταλοίπων και ταύτιση ειδών ξύλων που υπήρχαν ανά περιόδους, και βέβαια ραδιοχρονολογήσεις και χρονολογήσεις με άλλες μεθόδους για τα παλαιότερα ιζήματα, αναλύσεις για τη διαπίστωση των μεταβολών του κλίματος κλπ, ακόμη και αναλύσεις που αποδεικνύουν την παρουσία τέφρας από ηφαίστεια της Κάτω Ιταλίας και της Νισύρου έχουν εντοπιστεί στη Θεόπετρα! Όλα αυτά και άλλα ακόμη γίνονται με τη συνδρομή των θετικών επιστημών και με τη συνεργασία ειδικών επιστημόνων. Οπότε, δε νομίζω πως έχουμε κάτι να ζηλέψουμε. Αυτό που πραγματικά δεν κατορθώθηκε να βρεθεί είναι σκελετικά κατάλοιπα των Νεάντερταλ, που όπως φαίνεται από την σχετική τεχνολογία λίθινων εργαλείων συγκεκριμένης περιόδου (εκεί που βρέθηκαν και τα αποτυπώματα πελμάτων) έζησαν στο σπήλαιο. Ίσως κάποτε βρεθούν κι αυτά! Θα πρέπει να πω επίσης, ότι οι ανασκαφές στη Θεόπετρα, από το 1987 ως το 2008 που ολοκληρώθηκε η ανάδειξη του σπηλαίου, έγιναν σε μια εποχή που υπήρχε δυνατότητα σοβαρής οικονομικής υποστήριξης και από το Υπουργείο Πολιτισμού και από τη Νομαρχία Τρικάλων και από χρηματοδοτικά προγράμματα του εξωτερικού. Γι’ αυτό και μπόρεσαν να γίνουν τόσα έργα. Όσον αφορά το ΑΙ, απ’ όσο διάβασα, η αρχαιολογία, και μάλιστα η προϊστορία φαντάζομαι, είναι από τα αντικείμενα που το ΑΙ δεν έχει να συνεισφέρει πολλά….
-Αντιλαμβανόμενη μετά από σχεδόν 40 ολόκληρα χρόνια το μέγεθος και τις δυσκολίες αυτής της ανασκαφής, θα ξαναρχίζατε την προσπάθεια;
Όλα αυτά που βρέθηκαν με τρομάζουν λίγο. Δεν το περίμενα ότι θα είχαμε τέτοια σημαντικά αποτελέσματα που να συντελούν στη διαμόρφωση μιας νέας εικόνας για την προϊστορία της Θεσσαλίας. Αλλά και πολλές δυσκολίες είχαμε λόγω της εισβολής νερών μέσω των καρστικών αγωγών που ανακάτεψαν δραματικά τη στρωματογραφία και προκαλούσαν σύγχυση για τα συμπεράσματά μας. Αυτά ξεπεράστηκαν με τις ειδικές γεωλογικές παρατηρήσεις και αναλύσεις. Όμως, αν μου δινόταν πάλι η ευκαιρία, μάλλον τα ίδια θα ξαναέκανα, κάθε πράγμα έχει το τίμημά του, η ανασκαφή αυτή φαίνεται πως περίμενε εμένα… Αυτό είναι το σχόλιο μιας παλιάς συναδέλφου, της Μαρίας Θεοχάρη, συζύγου του Δημήτρη Θεοχάρη, όταν ήρθε πρώτη φορά στην ανασκαφή μας. Ο Θεοχάρης ήταν ο πρώτος που γνώρισε τη Θεόπετρα με μία επίσκεψη και αναγνώρισε τη σημασία που μπορούσε να έχει. Εδώ θέλω να τονίσω τη συμβολή όλων των συνεργατών της ανασκαφής στην ολοκλήρωση αυτού του έργου, και πρώτα- πρώτα των ανασκαφικών εργατών, που αν και χωρίς προγενέστερη εμπειρία αγάπησαν το έργο και κατανόησαν πολύ καλά τον τρόπο που γινόταν η ανασκαφική έρευνα, καθώς βέβαια και όλων των επιστημόνων συνεργατών. Τώρα ολοκληρώνουμε τη συγγραφή δύο τόμων για τις ανασκαφές του σπηλαίου, με τη συμβολή όλων των επιστημόνων, όπως έχουμε υποχρέωση να τα κάνουμε γνωστά στην επιστημονική κοινότητα.
-Αν έπρεπε να περιγράψετε τη Θεόπετρα με τρεις λέξεις, ποιες θα ήταν;
Εξέλιξη του ανθρώπου στη Θεσσαλία, πρώτη χρήση της φωτιάς, αποτυπώματα ανθρώπινων πελμάτων, ανθρώπινες ταφές, εναλλαγές του κλίματος και προσαρμογή σε αυτές (περισσότερες από τρεις!).
-Όταν ολοκληρώθηκαν οι ανασκαφές, τι αφήσατε πίσω πιο δύσκολα: τον χώρο ή μια ολόκληρη εποχή της ζωής σας;
Ο χώρος του σπηλαίου είναι ταυτισμένος με τη ζωή μου, ακόμη και σήμερα όταν πηγαίνω συγκινούμαι. Νομίζω ότι αυτή η ανασκαφή σημάδεψε τη ζωή μου, θετικά οπωσδήποτε και διαφορετικά από πριν. Και θεωρώ ότι είχα την εύνοια της τύχης να βρεθώ στη Θεόπετρα και εκείνη, ελπίζω, σε μένα!
*Η Νίνα Αποστολίκα Κυπαρίσση είναι Δρ Προϊστορικής Αρχαιολογίας, διευθύντρια των ανασκαφών του Σπηλαίου Θεόπετρας και επίτιμη διευθύντρια της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας του ΥΠΠΟ.
————————————————————-
“Αν θέλουμε να ορίσουμε επιγραμματικά τη συμβολή των ανασκαφών του σπηλαίου Θεόπετρας στην απώτερη θεσσαλική προϊστορία, θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε στα εξής σημεία:
-
στην ύπαρξη όλων των διαδοχικών περιόδων από τη Μέση Παλαιολιθική ως το τέλος της Νεολιθικής και τη Χαλκολιθική (περίπου 130.000 έως 6.000 χρόνια πριν από σήμερα) και τη μετάβαση από το Πλειστόκαινο στο Ολόκαινο με την αδιαμφισβήτητη παρουσία και της Μεσολιθικής, για πρώτη φορά στη Θεσσαλία, παρά τις περί του αντιθέτου απόψεις στο παρελθόν,
-
στην παρουσία στη στρωματογραφία των εναλλαγών του κλίματος που συνέβησαν κατά τις τελευταίες 100 χιλιετίες του Πλειστοκαίνου, από τις οποίες παίρνουμε πληροφορίες για το κλίμα της Θεσσαλίας, αλλά και για τον ελλαδικό χώρο γενικότερα.
-
στην πρώτη ένδειξη χρήσης της φωτιάς στην περιοχή της Θεσσαλίας, αν και, όπως φαίνεται, οι άνθρωποι ήρθαν στο σπήλαιο και πριν/ η και χωρίς τη χρήση φωτιάς.
-
στη μοναδική παρουσία αποτυπωμάτων ανθρώπινων ποδιών σε μια τόσο πρώιμη περίοδο της Προϊστορίας, που μας δίνουν τη δυνατότητα να μελετήσουμε την ανατομία του ανθρώπινου τύπου της εποχής
-
στην παρουσία ανθρώπινων ταφών, της Παλαιολιθικής και της Μεσολιθικής, που επιβεβαιώνουν τη σταθερή παρουσία και εγκατάσταση ανθρώπων και στη Θεσσαλία σε αυτές τις περιόδους, κάτι το οποίο είχε αμφισβητηθεί παλαιότερα.
-
στην παρουσία μιας μεγάλης ποικιλίας ζώων όλων των περιόδων, που αντανακλούν το κλίμα και τις εναλλαγές του και συμπληρώνουν τον κατάλογο εκείνων που είχαν βρεθεί τη δεκαετία του ΄50 στις όχθες του Πηνειού.
-
στην παρουσία μιας μεγάλης ποικιλίας φυτών και σπόρων, των παλαιότερων που βρέθηκαν ποτέ σε ελληνικές ανασκαφές, άγριων στα παλαιολιθικά στρώματα ως αποτέλεσμα καρποσυλλογής και καλλιεργημένων αργότερα στη Νεολιθική, από τα οποία προκύπτει η εξέλιξη των ίδιων ειδών από άγρια σε καλλιεργημένα στον ίδιο τόπο.
-
στα εξελικτικά στάδια της τεχνολογίας του λίθου διά μέσου των χιλιετιών αναλόγως των αναγκών όπως καθορίζονταν από το κλίμα και το περιβάλλον.
-
στα εξελικτικά στάδια χρήσης του πηλού, από τα οποία προκύπτει ότι η κεραμική τεχνολογία ήταν η φυσική κατάληξη εμπειριών και προσπαθειών πολλών χιλιετιών και όχι εισαγωγή έτοιμης γνώσης από τη Μέση Ανατολή”.
