Τρίκαλα, πρωτεύουσα της Θεσσαλίας επί 350 χρόνια – Λάρισα, επί 70 χρόνια

Ή πώς οι συνθήκες αλλάζουν τα δεδομένα και ο υδροκεφαλισμός του ελληνικού κράτους εντείνεται

Για να πας από τη Λάρισα στα Τρίκαλα πια (εν έτει 2026), χρειάζεται να διανύσεις 61 χιλιόμετρα με το αυτοκίνητο και, αναλόγως της ταχύτητας, να φτάσεις σε 30-40 λεπτά.
Το 1653 (τυχαία ημερομηνία), με το κάρο θα χρειαζόταν μια μέρα, συν την ταλαιπωρία στον Πηνειό. Κυρίως όμως, αυτή τη διαδρομή θα έπρεπε να την κάνεις για να επισκεφθείς τον Τούρκο διοικητή του σαντζακίου των Τρικάλων, να δεις από κοντά τα τζαμιά, τις εκκλησίες, τις συναγωγ

ές, αν εμπορευτείς στο ζωοπάζαρο και στην ξακουστή αγορά…. γενικά, να πας στην πρωτεύουσα!

Το τότε

Διότι τα Τρίκαλα, από τα μέσα του 15ου αιώνα και σίγουρα από το 1454, ήταν η πρωτεύουσα του σαντζακίου Τρικάλων, που περιελάμβανε – στην πλήρη του έκταση – μια πολύ μεγάλη περιοχή: από την Πιερία έως τον Αλιάκμονα, τα όμορα προς τη Θεσσαλία χωριά της Δυτικής Μακεδονίας, το Μέτσοβο και τα υπαγόμενα σ’ αυτό χωριά της Ηπείρου, την Ευρυτανία, τη Ναυπακτία και μερικά χωριά της δυτικής Φωκίδας.
Μέχρι τουλάχιστον τα τέλη του 18ου αιώνα και μάλλον ως το 1770 τα Τρίκαλα ήταν η πρωτεύουσα του σαντζακίου (στα οθωμανικά Sancak-i/Liva-i Tirhala – λίβα – σαντζάκι Τρικάλων), επομένως η θεσσαλική πρωτεύουσα για περίπου 320 χρόνια ήταν τα Τρίκαλα. Κύριος λόγος για αυτό, η κεντροβαρική θέση της πόλης: δίπλα από όγκους βουνών, στην άκρη του κάμπου, στο σταυροδρόμι βορρά νότου και ανατολής δύσης, με δυνατότητα ελέγχου των διόδων και – κυρίως για του;ς Οθωμανούς – της συγκέντρωσης φόρων.
Παρά τη μεταφορά της έδρας στη Λάρισα (με την οθωμανική ονομασία Yeñi-S̲h̲ehir i-Fenārī και για συντομία, Γενί Σεχίρ, παρότι υπήρχε κι άλλη πόλης Γενί Σεχίρ, στα βάθη της Ανατολίας), η διοικητική αυτή περιφέρεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν άλλαξε όνομα.
Το σαντζάκι ήταν μια β΄ τάξης περιφέρεια διοίκησης της οθωμανικής αυτοκρατορίας και αυτό των Τρικάλων ανήκε στο Εγιαλέτι Ρούμελης. Ο Τουραχάν Μπέης ήταν ο πρώτος ονομαστός διοικητής στην περιοχή από το 1426 μέχρι τον θάνατό του το 1456, ενώ η πλήρης επικράτηση των Οθωμανών στην περιοχή, έγινε στα τέλη του 1470. Τα Τρίκαλα υποδουλώνονται ή το 1390 (σύμφωνα με τον Εβλιγιά Τσελεμπί) ή το 1395, ενώ πολλές θεσσαλικές περιοχές είχαν ήδη υπαχθεί στην οθωμανική επικράτεια από το 1386. Η υποδούλωση είχε αναλαμπές, καθώς υπήρξαν διαστήματα απελευθέρωσης και υπαγωγής σε χριστιανούς ηγέτες τα πρώτα χρόνια του 15ου αιώνα. Αλλά ο Τουραχάν και εν συνεχεία ο γιος του Ομάρ μπέης, ήταν αυτοί που έβαλαν τη οθωμανική σφραγίδα στο σαντζάκι Τρικάλων.

Το τώρα

Και πώς φτάνουμε από τα Τρίκαλα – πρωτεύουσα της Θεσσαλίας στη Λάρισα – πρωτεύουσα της Θεσσαλίας; Απλό. Ως αντανάκλαση του “Αθήνα, η μισή Ελλάδα”.
Για να φτάσει η Λάρισα να έχει επίσημο πληθυσμό 146.377 άτομα το 2021 (και περίπου 200.000 πραγματικούς, λόγω και των φοιτητών) και τα Τρίκαλα επίσημο πληθυσμό 61.608άτομα αλλά στην πράξη περί του 73.000, περάσαμε από πολλά στάδια.

Πρώτα πρώτα, τα επίσημα στοιχεία. Η διαφορά πληθυσμού ήταν σαφής από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 και εκτοξεύτηκε με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία.

Σύμφωνα με την Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία ΕΛ.ΣΤΑΤ, η διακύμναση από το 1883 μέχρι τώρα, είναι η ακόλουθη:

Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ

Θα πρέπει να συνυπολογίσουμε ορισμένους παράγοντες:
1. Οι αριθμοί δε λένε τη αλήθεια. Ειδικά με την τελευταία απογραφή (2021) εν μέσω κορονοϊού, δε λένε καθόλου την πραγματική αλήθεια. Απλώς δείχνουν τάξη μεγέθους. Για παράδειγμα, η πόλη της Λάρισας, με την προσθήκη των φοιτητών, εκτιμάται ότι έχει τουλάχιστον 200.000 μόνιμους κατοίκους.
2. Από το 1930 μέχρι το 1951 η Ελλάδα βίωσε τραγικό κραχ, δικτατορίες, παγκόσμιο πόλεμο με 2 μεγάλες αμυντικές ηρωικές εποποιίες και τεράστιες απώλειες, έναν απίστευτα αιματοβαμμένο εμφύλιο πόλεμο και μια ανυπέρβλητη οικονομική καταστροφή.
3. Η Θεσσαλία “ηρέμησε” σε σχέση με τα αγροτικά θέματα μόλις στην τρίτη δεκαετία του 20ου αιώνα, αλλά στην πράξη, έπρεπε να περάσουν άλλα 30 χρόνια για να αρχίσει να αποδίδει η αγροτική παραγωγή.
4. Ολόκληρη η περιφέρεια αλλά κυρίως οι πιο φτωχές περιοχές της δυτικής Θεσσαλίας βίωσαν τεράστια κύματα μετανάστευσης από τα τέλη της δεκαετίας του 1950.
5. Από το 1954 με τη διάνοιξη της σήραγγας των Τεμπών, το 1959 με την πρώτη εθνική οδό, αυτή ανάμεσα στη Λάρισα και την Κατερίνη, το εμπόριο και η ανάγκη για διοικητική επικοινωνία ανάμεσα στο αναπτυσσόμενο μοντέλο της πρωτεύουσας με την ακόμη υπανάπτυκτη και πολιτικά απομακρυσμένη Μακεδονία – Θράκη, συνετέλεσαν στην ανάγκη να δημιουργηθεί οδός επικοινωνίας. Και λόγω γεωγραφίας, αυτή η οδός περνούσε από τη Λάρισα, που βρίσκεται σχεδόν στο κέντρο της διαδρομής Αθήνα – Θεσσαλονίκη.

6. Η αγροτική παραγωγή της Λάρισας είναι σχεδόν τριπλάσια σε σχέση με όλους τους άλλους θεσσαλικούς νομούς, και λόγω ύπαρξης μεγαλύτερων καλλιεργήσιμων εκτάσεων (άρα πιο εντατικοποιημένη καλλιέργεια) και λόγω έκτασης.
7. Η πρωτεύουσα της Θεσσαλίας διαθέτει την έδρα της Περιφέρειας, αιρετής πλέον. Αλλά και από το 1986 με τον νόμο 1622, η Λάρισα ορίστηκε ως η πρωτεύουσα της πρώτης Περιφέρειας της χώρας, με πρώτο διορισμένο περιφερειάρχη τον πρώην Νομάρχη Τρικάλων, τον ιστορικής σημασίας Γιάννη Πανούτσο.
8. Στη Λάρισα, επίσης, εδρεύει η Αποκεντρωμένη Διοίκηση Θεσσαλίας – Στ. Ελλάδας, ο διοικητικός βραχίονας του Υπουργείου Εσωτερικών, με κύρια αρμοδιότητα τον έλεγχο νομιμότητας πολλών διοικητικών αποφάσεων και δη αυτών των Δημοτικών Συμβουλίων.
9. Συνεκδοχικά και αναπόφευκτα, η Λάρισα είναι η έδρα (ενδεικτικά) των
   – Περιφερειακό Ταμείο Ανάπτυξης Περιφέρειας Θεσσαλίας- ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ (Π.Ε.Κ.Α.) ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ (e-ΕΦΚΑ)- ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΕΡΓΩΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ (Υπουργείο Μεταφορών & Υποδομών)- ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΙΘΑΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ – ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ- Γραφείο Εσωτερικών Υποθέσεων Θεσσαλίας (τμήμα της Δημοσιονομικής Υπηρεσίας Εποπτείας & Ελέγχου – ΔΥΕΕ- ΕΦΕΤ (ΕΝΙΑΙΟΣ ΦΟΡΕΑΣ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΡΟΦΙΜΩΝ) ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ- ΕΥΔΕ – ΤΚΕ- ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΕΡΓΩΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ- ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ- ΕΕΔΠ- ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΔΑΣΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ – ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ- ΚΕΑΟ- ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΚΕΝΤΡΟ ΕΙΣΠΡΑΞΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΟΦΕΙΛΩΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ- ΙΑΤΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΛΑΡΙΣΑΣ

   – ΔΥΠΑ- ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ – ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

   – ΥΠΕ- 5η ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

   – ΓΕΑΛ- ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΛΙΠΑΣΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

   – ΠΕΔΥ- ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

   – ΕΕΑΕ- ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

   – ΕΥΔΕΠ- ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ – ΜΟΝΑΔΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΥΠΟΔΟΜΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ
   – Εθνική Αρχή Διαφάνειας (ΕΑΔ) – Περιφερειακή Υπηρεσία

   ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ: Σε αυτές τις υπηρεσίες δεν συνυπολογίζονται οι στρατιωτικές, αστυνομικές, πυροσβεστικές.

Υπηρεσίες που, ουσιαστικά, αυξάνουν τον φαύλο κύκλο: βρίσκονται στη Λάρισα επειδή είναι “πρωτεύουσα” και επειδή είναι “πρωτεύουσα” χωροθετούνται στη Λάρισα από ένα κράτος, που μόνο για τα μάτια του κόσμου ψελλίζει ενίοτε ότι “το Υπουργείο Γεωργίας πρέπει να ιδρυθεί στη Λάρισα για να βρίσκεται κοντά στους αγρότες”, την ώρα που όλα τα υπουργεία πλην αυτό της Μακεδονίας – Θράκης βρίσκονται κάτω από τον αθηναϊκό ουρανό.

Το μετά

Η αναμφισβήτητη πρωτοκαθεδρία της μεγαλύτερης πόλης της Θεσσαλίας “χτίστηκε” σταδιακά τα τελευταία 70 χρόνια. Μοναδική ρωγμή σε αυτήν την πρωτοκαθεδρία φαίνεται να είναι ο Ε65. Ο αυτοκινητόδρομος κεντρικής Ελλάδας ήδη παρουσιάζει αυξημένη κίνηση από τη Λαμία μέχρι την Καλαμπάκα και, από τις αρχές του θέρους του 2026, αναμένεται να δώσει διέξοδο σε όλη τη δυτική Μακεδονία και την Ηπειρο προς το κέντρο τηε χώρας, με κεντροβαρικό σημείο αναφοράς την πόλη των Τρικάλων. Οι εξελίξεις που εικάζεται ότι θα δρομολογηθούν, σε εμπορικό επίπεδο, αναμένεται να επιβεβαιωθούν, καθώς η μεταφορά εμπορευμάτων καθίσταται απείρως ταχύτερη για τη μισή Ελλάδα μέσω Τρικάλων.

ΔΕΙΤΕ ΚΙ ΑΥΤΟ

Σύμφωνα με το βιβλίο του Θεόδωρου Νημά “Η οθωμανική απογραφή του 1454/55 στο Σαντζάκι Τρικάλων”, τα Τρίκαλα ήταν και η μεγαλύτερη πληθυσμιακά πόλη εκείνη την περίοδο και η μεγαλύτερη σε φοροδοτική ικανότητα.
Συγκεκριμένα,

ως προς τον πληθυσμό:

Α. ΠΟΛΕΙΣ:
1) Τρίκαλα: 550 οικογένειες (290 χριστιανικές και 260 μουσουλμανικές),
2) Λάρισα/Γενί Σεχίρ: 450 οικογένειες (83 χριστιανικές και 367 μουσουλμανικές),
3) Φανάρι: 450 οικογένειες (417 χριστιανικές και 151 μουσουλμανικές),
4) Άγραφα: 392 οικογένειες (Πλήρη νοικοκ. 327, Χήρες 5, Άγαμοι 60),
5) Βόλος/Γκόλος [απογραφή 1485]: 362 οικογ.
(Νοικοκ. 292, Χήρες 28, Άγαμοι 42) + 3 Μουσουλμάνοι,
6) Δαμάσι ή Τσαγί Χισάρ: 291 πλήρεις οικογ. + 23 χήρες.

Β. ΧΩΡΙΑ:
1) Μηλιά (Ιωαννίνων): Φορολογούμενοι: Σύνολο 340 (μαζί με φυγάδες από αλλού),
2) Πετρίλο (Ν. Καρδίτσης): Πλήρη νοικοκ. 277, Χήρες 12, Άγαμοι 22. Σύνολο 311,
3) Επινιανά (Ν. Ευρυτανίας): Πλήρη νοικοκ. 255, Χήρες 5, Άγαμοι 27. Σύνολο 287,
4) Βραγγιανά (Ευρυτανίας): Πλήρη νοικοκ. 228 + Χήρες 2 + Άγαμοι 50. Σύνολο 280,
5) Κεράσοβο (Κερασοχώρι Ευρυτανίας): Πλήρη νοικοκ. 229, Χήρες 10, Άγαμοι 37. Σύνολο 276,
6) Κλεινοβός (Κλεινός Καλαμπάκας): Πλήρη νοικοκ. 231, Χήρες 22. Σύνολο 255,
7) Βεντίστα (Αμάραντον Καλ/κας): Πλήρη νοικοκ. 196, Χήρες 20, Άγαμοι 30. Σύνολο 246,
8) Μποχούνιστα (Μεγαλοχώρι Τρικάλων): Πλήρη νοικοκ. 211, Χήρες 32. Σύνολο 243,
9) Κλειτσός (Ν. Ευρυτανίας): Πλήρη νοικοκ. 198, Χήρες 17, Άγαμοι 20. Σύνολο 225,
10) Χρίσοβο (Ν. Ευρυτανίας): Πλήρη νοικοκ. 183, Χήρες 12, Άγαμοι 29. Σύνολο 224,
11) Πέτρα (Ν. Πιερίας): Πλήρη νοικοκυριά 189, Χήρες 24. Σύνολο 213,
12) Καλογριανά (Ν. Καρδίτσης): Πλήρη νοικοκ. 157, Χήρες 24, Άγαμοι 2. Σύνολο 183,
13) Άγιος Δημήτρης (Ν. Πιερίας): Πλήρη νοικοκυριά 162, Χήρες 16. Σύνολο 178,
17) Δομένικο (Επ. Ελασσόνος): Πλήρη νοικοκυριά 142, Χήρες 32. Σύνολο 174,
18) Χλαποί (διαλυμ. οικ. Ν. Γρεβενών): Πλήρη νοικοκ. 151, Χήρες 7, Άγαμοι 11. Σύνολο 169,
19) Βάνια (Πλάτανος Τρικάλων): Πλήρη νοικοκυριά 136, Χήρες 29. Σύνολο 165,
20) Ασπροκκλησιά (Επ. Καλ/κας): Πλήρη νοικοκ. 128, Χήρες 9, Άγαμοι 21. Σύνολο 158.
ως προς τη μεγαλύτερη φοροδοτική ικανότητα.=
1) Τρίκαλα: 45.200 άσπρα + 16.407 οι συνοικίες τους. Σύνολο: 61.607 άσπρα,
2) Φανάρι (Ν. Καρδίτσης): 33.268 άσπρα + 22.103 οι συνοικίες του. Σύνολο: 55.371 άσπρα,
3) Λάρισα (Γενί Σεχίρ): 41.600 άσπρα + 7.046 οι συνοικίες της. Σύνολο: 48.646 άσπρα,
4) Βόλος (Γκόλος): 32.364 άσπρα [απογραφή 1485],
5) Δαμάσι ή Τσαγί Χισάρ (Ν. Λαρίσης): 26.493 άσπρα,
6) Άγραφα (Ν. Ευρυτανίας): 7.445 άσπρα.

ΧΩΡΙΑ:
1) Μέτσοβο (Ν. Ιωαννίνων) [από κοινού με τα χωριά: Βοτονόσι, Δερβεντίστα (Ανθοχώρι), Επάνω Κυδωνιά (διαλυμ.), Κάτω Κυδωνιά (διαλυμ.), Μηλιά, Νιχώρι (διαλυμ.)]: Σύνολο 41.981,
2) Πέτρα (Ν. Πιερίας): 17.485 άσπρα,
3) Μποχούνιστα (Μεγαλοχώρι Τρικάλων): 15.857 άσπρα,
4) Μεσδάνι (Αγναντερό Καρδίτσης): 12.550 άσπρα,
5) Δομένικο (Επ. Ελασσόνος): 12.438 άσπρα,
6) Βάνια (Πλάτανος Τρικάλων): 10.831 άσπρα,
7) Κλεινοβός (Κλεινός Καλαμπάκας): 10.515 άσπρα,
8) Καλογριανά (Ν. Καρδίτσης): 10.358 άσπρα,
9) Σελτζούκτσιλέρ (Ριζαριό Τρικάλων ;): 9.932 άσπρα,
10) Κλειτσός (Ν. Ευρυτανίας): 9.890 άσπρα.

Πηγή: ΘΕΟΔΩΡΟΥ Α. ΝΗΜΑ
Η οθωμανική απογραφή του 1454/55 στο Σαντζάκι Τρικάλων
(Θεσσαλία – Πιερία – Ευρυτανία – Ναυπακτία – Δυτ. Φωκίδα και άλλα όμορα)
Ονόματα κατοίκων, κτηνοτροφία, γεωργική παραγωγή, φόροι κ.ά
Νέα σημαντική έκδοση του Φ.Ι.ΛΟ.Σ. και του Εκδ. Οίκου Κ. & Μ. Σταμούλη
Θεσσαλονίκη 2024, σελ. 744